سنگ روزتا یا سنگ رشید، یکی از گنجینه‌های بی‌بدیل دوران باستان، پلی است که میان اسرار هیروگلیف مصر باستان و دنیای معاصر ایجاد شد. این سنگ‌نبشته‌ی ارزشمند که امروزه در موزه بریتانیا در لندن نگهداری می‌شود، نقشی حیاتی در درک نوشتار هیروگلیف و شناخت تمدن باستانی مصر ایفا کرده است.

کشف این سنگ در ۱۹ ژوئیه ۱۷۹۹ توسط یک افسر جوان سپاه ناپلئون به نام بوشار در روستای رشید، نقطه‌ی عطفی در تاریخ باستان‌شناسی مدرن بود. بوشار که مسئولیت ساخت استحکامات دفاعی در ساحل نیل را بر عهده داشت، هنگام حفاری بقایای قلعه‌ی قدیمی قایتبای، این تخته‌سنگ گرانیتی سیاه را یافت. سنگی به ابعاد ۱ متر طول، ۷۰ سانتی‌متر عرض و ۲۷ سانتی‌متر ضخامت، که سه نوع خط مختلف را بر خود جای داده بود: هیروگلیف، دموتیک، و یونانی.

اهمیت این سنگ در تاریخ‌نگاری و زبان‌شناسی بی‌نظیر است. سنگ روزتا نخستین کلید رمزگشایی از زبان هیروگلیف بود که به لطف خطوط یونانی حک‌شده روی آن، دانشمندان توانستند مفهوم خطوط هیروگلیف را دریابند و دریچه‌ای به جهان اسرارآمیز مصر باستان بگشایند.

این کشف، نه تنها آغازگر مطالعه‌ی علمی مصر باستان شد، بلکه جرقه‌ای برای کاوش‌های باستان‌شناسی در سایر تمدن‌های باستانی، از جمله تمدن‌های دجله و فرات بود. سنگ روزتا نمادی از همگرایی تاریخ، زبان و باستان‌شناسی است که همچنان یادآور قدرت کنجکاوی انسانی در کشف و درک گذشته‌های دور است.

سنگ روزتا، گنجینه‌ای بی‌همتا از دل تمدن مصر باستان، داستانی پیچیده از کشف، انتقال و میراث فرهنگی دارد. این سنگ‌نبشته که در ۱۹۶ پیش از میلاد نگاشته شده و طغرای پادشاهی بطلمیوس پنجم را بر خود دارد، به لطف بوشار، افسر سپاه ناپلئون، از دل ماسه‌های روستای رشید بیرون کشیده شد.

بوشار که به ارزش بی‌نظیر این سنگ پی برده بود، تلاش کرد آن را به آکادمی علوم مصر در قاهره منتقل کند و نسخه‌هایی از نوشته‌های روی آن تهیه شد. این سنگ احتمالاً از بنایی باستانی به سرقت رفته و برای ساخت استحکامات استفاده شده بود، اما نگاه تیزبین بوشار این میراث تاریخی را از فراموشی نجات داد.

سرنوشت سنگ روزتا در ادامه مسیر خود دچار چالش‌های سیاسی شد. در سال ۱۸۰۱، پس از شکست نیروهای فرانسوی در برابر بریتانیایی‌ها، سنگ و دیگر آثار باستانی مصر طبق معاهده اسکندریه به بریتانیایی‌ها واگذار شد. علی‌رغم مخالفت مقامات علمی مصر، این کتیبه ارزشمند به انگلستان منتقل شد و از آن زمان تاکنون در موزه بریتانیا در لندن نگهداری می‌شود.

سنگ روزتا نمادی است از میراث مشترک بشریت و نقش تاریخ در شکل‌دهی به دانش ما از گذشته. این اثر، از یک کشف ناگهانی در ماسه‌های نیل تا نمایش در یکی از مشهورترین موزه‌های جهان، مسیری پرماجرا را طی کرده است و همچنان الهام‌بخش پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن مصر باستان است.

زبان سنگ روزتا

روی سنگ روزتا، کتیبه‌ای در سه بخش حکاکی شده که هرکدام به زبان‌های متفاوتی نوشته شده‌اند: یونانی باستان که به‌سادگی خوانده شد، خط دموتیک مصری (خط عامیانه)، و خط هیروگلیف که مورد استفاده کاهنان بود. این واقعیت که هر سه بخش به یک موضوع مشترک پرداخته‌اند، دانشمندان را به این فرضیه رساند که با استفاده از متن یونانی می‌توان رمز خطوط دیگر را گشود.

پس از بیش از بیست سال تلاش‌های گوناگون، ژان فرانسوا شامپولیون، زبان‌شناس جوان، توانست راز هیروگلیف‌ها را فاش کند. او دریافت که هیروگلیف‌ها صرفاً نمادهای تصویری نیستند، بلکه نشانه‌هایی از زبانی خاموش‌شده‌اند که ریشه‌های آن در زبان قبطی قابل‌ردیابی است و تا پیش از این، با الفبای یونانی نوشته می‌شده‌اند. پیش از او، تامس یانگ متوجه شده بود که برخی از کلمات موجود روی سنگ روزتا نام‌های شاهان بطلمیوسی هستند. اما چون نمی‌دانست این خط به چه زبانی نوشته شده است، از رمزگشایی آن عاجز ماند.

کشفیات شامپولیون او را به مقام کریستف کلمب باستان‌شناسی و بنیان‌گذار مصرشناسی ارتقا داد. پس از او، دانشمندانی چون اوگوست ماریت و گاستون ماسپرو تلاش کردند با طبقه‌بندی آثار مصری و محافظت از آن‌ها در برابر سوداگری، هنر مصر باستان را حفظ کنند. همچنین باستان‌شناسانی مانند فلیندرز پتری، با ابداع روش‌های علمی حفاری و ارزیابی، بنیان‌گذار روش‌های معتبر در مطالعه تمدن مصر شدند.

با توجه به اینکه پژوهشگران فرانسوی امکان سفر به لندن و مطالعه مستقیم سنگ روزتا را نداشتند، ناچار شدند از نسخه‌های کپی استفاده کنند. در اواخر اکتبر ۱۸۰۱، آکادمی علوم مصر نسخه‌ای از کتیبه را به فرانسه ارسال کرد و شامپولیون با همین نسخه موفق به رمزگشایی خط هیروگلیف شد.