قَلَم واژه‌ای قرآنی که خداوند در قرآن به آن سوگند خورده است. سوره‌ای در قرآن، به نام سوره قلم وجود دارد. در روایات، تعبیرهای بسیاری درباره آن آمده از جمله؛ اولین مخلوق خداوند، وسیله‌ای که فرشتگان با آن وحی یا نامه اعمال را می‌نویسند، نامی برای امام علی(ع) و یا فرشته‌ای از جنس نور. برخی از عارفان مسلمان معتقدند قلم مرتبه‌ای وجودی دارد و اولین مخلوق خداوند یا همان «عقل اول» است. همچنین می‌گویند علم خدا به مخلوقاتش، به صورت اجمالی در قلم وجود دارد و قلم آن را به تفصیل در لوح ایجاد می کند.

واژه‌شناسی
قلم در لغت، وسیله‌ای است که با آن می‌نویسند. در قرآن کریم چهار مرتبه این واژه ذکر شده است.؛

• سوره قلم، آیه ۱
• سوره آل عمران، آیه ۳
• سوره لقمان، آیه ۲۷
• سوره علق، آیه ۴

به علاوه اینکه یکی از سوره‌های قرآن کریم، قلم نام دارد که خداوند در اولین آیه آن، به قلم سوگند خورده است.مفسران در تفسیر این واژه در سوره قلم، چندین نظریه گفته‌اند از جمله اینکه:

• منظور قلمی است که فرشتگان با آن وحی الهی، یا نامه اعمال انسان‌ها را می‌نویسند.
• اختصاص به قلم خاصی ندارد و مراد هر نوع قلمی است.
• اولین مخلوق خداوند یا همان قلم آفرینش است.

روایات مرتبط
در منابع حدیثی، روایات متفاوتی در مورد قلم نقل شده است.

• برخی از روایات، قلم را فرشته‌ای می‌دانند که اخبار و علوم را به لوح می‌سپارد تا اینکه لوح آن را به اسرافیل؛ اسرافیل آن را به میکائیل؛ او نیز به جبرئیل و سپس پیامبران برساند.
• در برخی دیگر ذکر شده که با دستور خداوند، قلم، آغاز تا پایان آفرینش را، با جوهری که در نهری به نام نون بود، بر لوح نوشت.
• در روایتی، قلم اولین مخلوق آفرینش معرفی شده
• پیامبر اسلام (ص) نیز در حدیثی، نون و قلم را دو فرشته از جنس نور معرفی کرده است.
• در حدیثی از امام کاظم(ع) نقل شده که نون، نامی برای پیامبر(ص) و قلم نامی برای امیرالمؤمنین است.

علامه طباطبایی در این باره می‌گوید تفاسیری که برای واژگان قرآنی همانند لوح، قلم، کرسی و عرش در روایات بیان شده، از باب تمثیل و برای نزدیک کردن معارف حقیقی به فهم مردم در قالب امور محسوس است.

مرتبه قلم در عرفان اسلامی
بنا بر باور عارفان اسلامی، کتاب آفرینش از کلمات وجودی خداوند تشکیل شده و واژه‌های لوح و «قلم» مرتبه و معنای وجودی دارند. به اعتقاد آنان، اولین موجودی که خداوند خلق کرده، قلم اعلی ( قلم آفرینش ) است. ابن ترکه می‌گوید اولین موجودی که خلق شده، از آن جهت که تدوین و نگارش جهان هستی بر عهده اوست «قلم اعلی» و از آن جهت که خازن و حفیظ است «عقل اول» نام دارد.ابن عربی معتقد است «قلم الهی» که در احادیث نیز آمده، نزد هر گروهی، نامی مخصوص به خود می‌گیرد؛ در فلسفه «عقل اول» نام دارد. عده‌ای به آن «روح کلی» و عده‌ای دیگر به آن «حقیقت محمدیه» می‌گویند.
در جهان‌شناسی عرفانی، لوح محفوظ از «قلم اعلی» سرچشمه می‌گیرد.ابن عربی در این‌باره می‌گوید علم خداوند به مخلوقاتش در قلم به طور اجمال وجود دارد و قلم به طور تفصیلی آن را در لوح ایجاد می‌کند و نقش می‌بند